« Quay lại

Dấu ấn “FOLKLORE” giữa phố thị

Trong quá trình phát triển của đô thị Vinh, phố Đệ Tứ (vùng đất thuộc địa phận phường Lê Mao ngày nay) được xem là một trong những vùng trung tâm chính trị - văn hóa của thị xã Vinh - Bến Thủy (tỉnh Nghệ An) lúc bấy giờ.

Phố Đệ Tứ vốn là nơi tập trung dân cư sinh sống từ rất lâu đời, được quần tụ đáng kể từ thời hậu Lê cùng với sự hình thành của khu vực Vĩnh Doanh có tính chất như một đô thị thời bấy giờ. Đây là một trong số ít các phường được gắn với huyền thoại khai phá đất đai. Cách đây hơn 400 năm, vào đời vua Lê - chúa Trịnh, ông Nguyễn Viết Nhung (Nguyễn Đắc Lộc - con trai của Quận công Nguyễn Đình Sầm) vì chán ghét cảnh chúa Trịnh soán đoạt quyền báu của vua Lê nên đã bỏ đất Thanh Hóa vào lập nghiệp ở tổng Yên Trường, Nghệ An. Như có cơ duyên, điểm ông đứng chân đầu tiên chọn làm nơi sinh cơ lập nghiệp là vùng đất tiếp giáp giữa hai phường Lê Mao và Hưng Bình ngày nay. Sau đó, ông cùng cư dân nơi đây mở mang thêm đất đai ngày một rộng lớn, làng Trung Mỹ xuất hiện với cái tên thường gọi Trung thôn (thôn giữa của tổng Yên Trường). Có thể khẳng định, Đệ Tứ là vùng đất cổ và là trung tâm của đô thị Vinh đã có từ hàng trăm năm nay.

Là một trong những vùng trung tâm của thị xã nhưng Đệ Tứ tập trung khá đầy đủ, điển hình của một vùng thôn quê, ngoằn ngoèo những xóm nhỏ, bao bọc bởi những luỹ tre làng, đồng ruộng, những mái nhà tranh nền đất xiêu vẹo. Bên cạnh đó, Đệ Tứ cũng mang tính chất rõ nét của một phố thị. Nếu Đệ Nhất tập trung các nhà máy Đề-pô xe lửa Vinh, cơ sở công nghiệp và ngân hàng. Nếu Đệ Tam có chợ Vĩnh sầm uất - trung tâm buôn bán giao lưu, thương mại của tỉnh thì Đệ Tứ vẫn bình dị với nhịp sống đời thường, chủ yếu tập trung vào kinh doanh buôn bán nhỏ và vừa, dịch vụ vui chơi, giải trí. Dù rằng quá trình du nhập làn sóng văn minh công nghiệp và đô thị hóa ở thành phố Vinh - Bến Thủy ít nhiều tạo nên những biến đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế - xã hội cư dân nơi đây.

 

Có thể thấy, bức tranh đời sống của đất Đệ Tứ xưa là hai mảng màu đối lập. Thời Pháp thuộc, người ta đã biết đến những địa danh như phố khách, phố cô đầu… tập trung các loại hình giải trí Đông - Tây, một lối sống phố thị đầy hào nhoáng lẫn trong đời sống nghèo nàn của phần lớn bộ phận thị dân, dân cư nông nghiệp. Bên cạnh một phố cô đầu đông vui, có bãi tôm điếm, khu nhảy đầm dành cho nhà giàu và tầng lớp quan lại thì bên kia phố, quanh khu vực xóm Nước đá là cuộc sống ảm đảm, đời thường của nông dân, công nhân và dân nghèo thành thị. Vì thế, nhắc đến Đệ Tứ, đến Vinh xưa là nhắc đến một nét văn hóa mang đậm dấu ấn dân gian, đó là trò chơi tổ tôm điếm.

Tổ tôm điếm ngày nay hầu như chỉ còn được biết đến ở lễ hội Lim (tỉnh Bắc Ninh), một số huyện ở Hà Tĩnh và số ít vùng quê trong nước. Vậy nên tìm về với địa danh phường Lê Mao, chúng ta sẽ không khỏi ngạc nhiên vì ở mảnh đất này, nơi hiện hữu đầy đủ nhất lối sống phố thị đã từng tồn tại khá đầy đủ trò chơi văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc đó.

Nhiều người vẫn nghĩ, trò chơi dân gian không liên quan gì đến văn hóa nên mang giá trị văn hóa dân gian. Thực ra, trò chơi, nhất là các trò chơi mang tính nghệ thuật, lại chính là thành tố dân gian với đầy đủ ý nghĩa văn hóa và tính thẩm mỹ của nó. Các trò chơi trong lễ hội là một hoạt động của tư duy sáng tạo nhằm thỏa mãn nhu cầu giải trí, nhu cầu cân bằng cuộc sống của con người.

Xa xưa, tổ tôm điếm đã là một môn chơi rất quen thuộc của giới thượng lưu, trung lưu nơi đây. Có lúc, người chơi đã sử dụng một diện tích đất lên tới 400m2 để xây dựng các chòi tổ tôm điếm, có khi lên đến 15 chòi nên vùng này được mệnh danh là xóm Bài Điếm (nằm tại địa hạt khối Trung Mỹ của phường Lê Mao hiện nay). Thời gian chơi bấy giờ được kéo dài khá lâu, từ trong tết Nguyên đán cho đến hết rằm tháng giêng và có khi đến hết tháng.

Môn tổ tôm nói chung là loại bài lá có từ lâu đời, được giới thượng lưu thời phong kiến ưa chuộng và đề cao. Tổ tôm điếm lại được phát triển ở bậc cao hơn, phức tạp hơn chơi tổ tôm thông thường, càng không phổ biến và bình dân như trò chơi tam cúc. Chính vì thế, thường thì chỉ có nam giới và người già tham gia chơi. Vì lẽ đó, người xưa thường có câu ca dao đề cao môn chơi tổ tôm nói chung, thể hiện trình độ của bậc chính nhân quân tử: "Làm trai biết đánh tổ tôm/ Uống trà mạn hảo xem nôm Thúy Kiều".

Nói là xa xưa nhưng thực ra, sau một thời gian lắng đọng với nhịp sống phố thị đang dần đổi thay hàng ngày, đến năm 2006, trăn trở trước vốn liếng văn hóa của cha ông đang dần mất đi, mặt khác, do nhu cầu giải trí, sinh hoạt của đông đảo người dân trong phường Lê Mao mà tổ tôm điếm được phục hồi. Để đến khi mỗi độ xuân về, đến hẹn lại lên, trong khuôn viên của Ủy ban nhân dân phường Lê Mao, nhân dân trong phường và một số vùng lân cận lại cùng nhau tổ chức, tham gia trò chơi trong khoảng một tuần lễ, bắt đầu từ mồng 3 tết. Ở đó, người ta được gặp nhau trong không khí vui vẻ của ngày xuân, được nghe những câu ca dao, tục ngữ hay, có khi dí dỏm, trí tuệ, lại có khi như châm biếm, phê phán những thói hư tật xấu của người đời, được lồng ghép trong suốt cả quá trình rao bài, khiến cho cuộc chơi bớt đi sự căng thẳng, không khí trở nên vui vẻ và ấm cúng. Không chỉ đắm mình trong những trò diễn đầy kịch tính, những vũ khúc đầy tính dân gian, ở đây còn tập trung tài năng khéo léo, tinh thần của cộng đồng. Người dân nơi đây không cần đến "lễ" mà đơn thuần chỉ là sự yêu thích được giải trí trong không gian văn hóa một thuở của cha ông.

Cách chơi tổ tôm điếm không khác bao nhiêu so với chơi tổ tôm thông thường. Mỗi điếm chơi gồm 1-3 người, trong đó có một người làm đại diện. Thời gian chơi mỗi canh tùy theo ban trọng tài nhưng thường từ 60-90 phút. Kết thúc canh chơi, điếm nào cao điểm nhất sẽ thắng.

 Trong suốt quá trình chơi, tất cả phải tuân theo hiệu lệnh trống, không được dùng miệng. Mỗi chòi tổ tôm điếm đều có trống riêng, chỉ huy hội chơi là người cầm trịch, sử dụng trống lớn, có hề rao bài. Khi rao bài không được nói rõ quân bài mà chỉ dùng hình tượng, ví dụ: quân ngũ vạn là tháp chùa, thì người hề chỉ rao là: Chùa chiền hai xã tế chung/ Thắp hương tưởng niệm giữ tình lân bang.

Người ngồi trên điếm hiểu ngay là con bài nào để chuẩn bị cho ván bài của mình. Người hề cũng có quyền rao bài dí dỏm (Nơi nơi Bạch Mã, đền Cờn/ Riêng Vinh vẫn giữ tên đền Hồng Sơn).

Đối với trống gọi ù được chia làm nhiều hiệu lệnh trong quá trình chơi, khi ăn bài thì trống đánh khác, không ăn đánh khác, hỏi bài đánh khác; phỗng đánh khác, dậy khàn đánh khác. Đánh trống ù cũng nhiều loại: ù thì đánh một hồi dài; ù có khàn thì đánh trống ù trước, đánh tiếng dậy khàn sau; nếu ù con có khàn thì đánh trống dậy khàn trước, đánh trống ù sau; nếu ù chi nhảy thì đánh ba hồi trống dài. Nguyên tắc chơi khá chặt chẽ nên người tham gia cũng phải hiểu, biết đánh trống thành thạo thì mới chơi được tổ tôm điếm, nên nhiều người biết chơi bài tổ tôm nhưng lại không thể chơi tổ tôm điếm được.

Qua bao nhiêu đổi thay của lịch sử, khi chiến tranh nổ ra cho đến khi đất nước hòa bình thống nhất, những gì là tinh hoa văn hóa, chắt lọc thì còn mãi với thời gian, những gì không còn phù hợp ắt sẽ bị đào thải. Tổ tôm không còn là hình thức đỏ đen như người ta vẫn nghĩ. Bỏ qua một số nguyên tắc rườm rà, tổ tôm điếm đã từng là một nhu cầu vui chơi, giải trí rất riêng của những người dân phường Lê Mao. Đó là môn thể thao trí tuệ thanh cao, phù hợp với người cao tuổi. Đó là món giải trí tinh thần tốt do có tính tập thể, nhẹ nhàng, không tính toán cao thấp nhiều. Ngược xuôi trên phố phường đô hội, cuộc sống thường nhật với những ngổn ngang đời thường đang làm mất đi những giá trị văn hóa truyền thống thì "về nguồn" cũng đang là xu hướng của đa phần nhân dân. Chính vì sức thu hút đó mà những người con của phường Lê Mao dù đi ngược về xuôi, ngày tết có về lại trên quê hương cũng không quên nán lại mấy ngày để có thể được thưởng thức ngày hội văn hóa của quê cha đất tổ.

Tuy vậy, trải qua nhiều thăng trầm, lúc mất, lúc còn, cho đến năm 2009, tổ tôm điếm mới chấm dứt hẳn do hề phục vụ hội chơi cũng ít dần, các cụ Lê Bá Thân, cụ Hồng Nhật Diệu… nay cũng đã ở tuổi cao sức yếu, tầng lớp trẻ vừa không am hiểu luật chơi, trong khi các phương tiện vui chơi giải trí lại rất đa dạng nên người dân đã không còn mấy mặn mà. Dẫu biết rằng nét văn hóa đó đã thành quá vãng, là chỉ còn trong tâm trí tiếc nuối của một số người dân mỗi khi sắc xuân về trên phố nhưng chính dấu ấn đó lại là nét chấm phá làm giàu thêm bức tranh văn hóa đa màu sắc giữa lòng thành phố Vinh hôm nay./.

Trần Lan

 

Tiện ích - Download Tiện ích - Download


Tiện ích - download hết hạn.

Liên kết website Liên kết website

  Cổng Thông tin điện tử  SỞ KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ TỈNH NGHỆ AN


Cơ quan chủ quản: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nghệ An. 

Số 75 Nguyễn Thị Minh Khai, TP. Vinh, Nghệ An

Điện thoại: 02383.844500 - Fax: 02383.598478

Email: khcn@khcn.nghean.gov.vn


Cơ quan thiết lập: Trung tâm Thông tin KHCN và Tin học Nghệ An
Số 75A Nguyễn Thị Minh Khai, TP. Vinh, Nghệ An
Điện thoại: 02383.837448 - 02383566380.   Email: webkhcnnghean@gmail.com
Người chịu trách nhiệm: Võ Hải Quang, Giám đốc TT Thông tin KHCN và Tin học Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 23/GP-TTĐT ngày 28/3/2017 do Sở TT&TT Nghệ An cấp

 

 

@ Ghi rõ nguồn ngheandost.gov.vn khi phát hành lại thông tin từ website này.