Tác động của biến đổi khí hậu đối với di tích, danh thắng ở Nghệ An
Biến đổi khí hậu không phải ngày nay mới diễn ra mà nó đã, đang và sẽ diễn ra cùng với sự tồn tại của trái đất. Trong lịch sử của trái đất từ hàng trăm triệu năm trước, hiện tượng biến đổi khí hậu đã kéo theo sự thay đổi cục diện phân bố và tồn tại của các loài sinh vật cũng như địa mạo, địa chất của trái đất, ví dụ như sự tuyệt chủng của khủng long và các loài bò sát lớn, hay sự hình thành các mỏ than đá, các hoang mạc, sự thay đổi dòng chảy của các con sông… cũng là do biến đổi khí hậu. Tuy nhiên trong thế kỷ XXI, biến đổi khí hậu lại trở thành vấn đề nóng bỏng hơn bao giờ hết, bởi sự diễn biến nhanh, phức tạp và có nhiều yếu tố khó lường. Nó trở thành mối quan tâm chung của toàn cầu chứ không riêng gì một quốc gia, một vùng lãnh thổ nào. 
Tác động của biến đổi khí hậu đối với các di sản thiên nhiên
Theo Điều 20 Luật Bảo vệ môi trường (sửa đổi) năm 2020 qui định về di sản thiên nhiên và trách nhiệm bảo vệ môi trường di sản thiên nhiên thì Di sản thiên nhiên bao gồm: “a) Vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh, khu bảo vệ cảnh quan được xác lập theo quy định của pháp luật về đa dạng sinh học, lâm nghiệp và thủy sản; danh lam thắng cảnh được công nhận là di sản văn hóa được xác lập theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa; b) Di sản thiên nhiên được tổ chức quốc tế công nhận; c) Di sản thiên nhiên khác được xác lập, công nhận theo quy định của Luật này”. Như vậy, Nghệ An có 61 danh thắng được kiểm kê và xếp hạng, hay nói cách khác là 61 di sản thiên nhiên, bao gồm hang động, đồi núi, khe suối, hồ nước, thác nước, bãi biển, rừng… tiêu biểu như Bãi biển Cửa Lò, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Thác Xao Va, Thác Bảy Tầng (Quế Phong), Thác Khe Kèm, Thẳm Nàng Màn, Mó Nước Mọc (Con Cuông), Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống (nằm trên địa bàn 5 huyện Quỳ Hợp, Quỳ Châu, Quế Phong, Tương Dương và Con Cuông), Lèn Hai Vai, Núi Mộ Dạ (Diễn Châu), Lèn Vũ Kỳ (Yên Thành), Núi Dũng Quyết (Tp Vinh), Núi Thành (Hưng Nguyên), Núi Thiên Nhẫn (Nam Đàn), Hang Động Thờ (Quỳnh Lưu), Lèn Bổ Bóng, Hang Hỏa Tiễn (Hoàng Mai), Hang Bua, Thẳm Ồm (Quỳ Châu), Hang Bò (Anh Sơn)… Những di sản thiên nhiên này đã và đang chịu sự tác động rất lớn của biến đổi khí hậu toàn cầu. Đó là sự thay đổi về lưu lượng nước, về dòng chảy, nếu như trước đây, khi mật độ che phủ của rừng còn cao thì các con khe, suối, thác luôn đầy nước quanh năm, mùa lũ dòng nước không quá dữ dội nhưng hiện nay mùa mưa thì nước cuồn cuộn gây nên những cơn lũ quét, lũ ống, còn mùa khô lưu lượng nước quá ít, thậm chí là khô trơ đáy. Hay như di tích cấp quốc gia Lèn Hai Vai, di tích cấp quốc gia Núi Mộ Dạ, di tích cấp tỉnh Lèn Vũ Kỳ, trước đây cây cối rậm rạp, chim muông, thú rừng vô cùng phong phú và đa dạng thì nay chỉ còn núi đá “trơ gan cùng tuế nguyệt”. Năm 2020, do ảnh hưởng của cơn bão số 7, tuyến bờ kè chắn sóng biển ở bãi biển Cửa Lò (đoạn từ quảng trường Bình Minh đến cảng Cửa Lò) bị sóng đánh hư hỏng với tổng chiều dài khoảng 2.500m, kè đường dạo bộ chắn sóng bị hư hỏng và sụt lún khoảng 300m, gây ra những ảnh hưởng không nhỏ, thiệt hại ước tính khoảng 12 tỷ đồng, chưa kịp khắc phục thì cơn bão số 9 ập đến đã khiến cho tình trạng sụt lún, hư hỏng càng nghiêm trọng hơn. Và mới đây, sau cơn bão số 4 năm 2022, núi Dũng Quyết thuộc khu di tích quốc gia Phượng Hoàng Trung Đô bị sạt lở ở nhiều điểm làm tổn hại nhiều tài sản và nguy hiểm tính mạng của người dân sống dưới chân núi. Đồi Thô Lô thuộc di tích quốc gia núi Lam Thành (xã Hưng Thành, huyện Hưng Nguyên) cũng xuất hiện các dấu vết đứt gãy diễn biến ngày càng phức tạp (vết nứt có độ sâu khoảng 1m-1,5m), có nguy cơ sạt lở làm ảnh hưởng trực tiếp đến di tích và các hộ dân sinh sống dưới chân núi…  Đó chỉ là một vài trường hợp tiêu biểu cho thấy sự tác động mạnh mẽ, nguy hiểm của biến đổi khí hậu đến di sản thiên nhiên. Trong tương lai, khi mực nước biển dâng cao thì nhiều vùng ven biển của chúng ta sẽ bị nhấn chìm trong lòng đại dương. Khi đó, chúng ta chắc sẽ không còn bãi biển Cửa Lò, biển Quỳnh, biển Diễn Thành với bãi cát dài thơ mộng đầy hoa cúc biển.   
Tác động của biến đổi khí hậu đối với các di sản văn hoá
Trong số 2602 di tích, danh thắng đã được kiểm kê thì có đến 2.541 là di sản văn hoá, đây chủ yếu là các công trình đình, đền, chùa, miếu, nhà thờ, nhà thánh, thành quách và các công trình văn hoá khác. Những công trình này đều có tuổi đời hàng chục, hàng trăm, thậm chí là hàng nghìn năm, đã trải qua biết bao sự bào mòn của thời gian và thiên nhiên nên rất dễ bị tổn thương. Các di sản văn hoá đã, đang và sẽ chịu nhiều tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Theo An Tĩnh Cổ Lục của Hippolyte Le Breton cho biết, sự “cuồng điên” của dòng sông Lam đã làm huỷ hoại nhiều công trình văn hoá của xứ Nghệ “Khi cha Théodre Guignard đến An Tĩnh, năm 1886, ngài đã được chiêm ngưỡng một trong bốn ngôi đền theo một phương ngôn của An Tĩnh là đẹp nhất của An Nam. Đó là đền Triều Khẩu, thờ Lê Khôi, một danh nhân của thế kỷ XV. Sông Lam đã tàn phá hoàn toàn làng Triều Khẩu, làm lở sâu vào phía tả ngạn, trên một chiều rộng hơn một cây số và cách bờ sông này cũng hơn một cây số, sâu 8 mét. Ở đấy có thể dò tìm được một trong những phế tích của một ngôi đền tuyệt đẹp ở thế kỷ XV”(1). Qua đoạn trích đó cho biết đền Chiêu Trưng (gọi theo tên tước vị của Lê Khôi - Chiêu Trưng vương) hay còn gọi là đền Triều Khẩu (gọi theo tên làng) - một trong “tứ đại linh từ” của xứ Nghệ (nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng) đã bị sông Lam nhấn chìm từ khoảng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Rất may mắn là dân làng đã cứu được tượng của Chiêu Trưng vương Lê Khôi và sắc phong của Ngài rồi đưa vào phối thờ tại đền Vua Lê (làng Lộc Điền, ở gần đó). Không chỉ đền Chiêu Trưng bị sông Lam cuốn trôi mà ngay cả đền Vua Lê cũng không tránh khỏi “cơn thịnh nộ” của dòng sông. Năm 1954, đoạn đê sông Lam trước đền vua Lê bị vỡ và tàn phá nặng nề ngôi đền này. Đặc biệt trận lụt lịch sử năm 1979, một lần nữa đê sông Lam lại bị vỡ và xoá sổ luôn cả đền Vua Lê. Sau đó, nhân dân thu nhặt những gì còn sót lại sau trận lụt để dựng tạm đền lấy nơi để thờ cúng vua Lê và Chiêu Trưng vương Lê Khôi. 
Sông Lam không chỉ nuốt chửng đền đài, mà ngay cả những công trình thành quách cũng chịu chung số phận. Thành Bình Ngô (Thanh Chương) gắn liền với chiến thắng giặc Minh của nghĩa quân Lam Sơn nay chỉ còn tên chợ Bình Ngô, hay Thành Nam (Con Cuông) nay cũng chỉ còn một vài dấu tích mờ nhạt của hào thành và luỹ tre. An Tĩnh cổ lục viết: 
 “Thành Bình Ngô do Lê Lợi xây ở thế kỷ XV đã bị nước sông cuốn đi toàn bộ, ngày nay chỉ còn để lại dấu tích ở tên đặt cho một cái chợ. 
Bị sông cuốn đi một nửa, Thành Nam xây dựng từ thế kỷ XIV chỉ còn lại cảnh hoang tàn”(2)…
“Tường của Thành Nam xây bằng đá vôi cẩm thạch lấy trong vùng, ngày nay chỉ còn lại một vài di tích. Thành trì cổ xưa này phần lớn đã bị sông Lam cuốn đi, những khi nước xuống, người ta vẫn còn thấy tại bờ những hòn đá trắng của thành cũ”(3). 
Hiện nay, các di sản văn hoá đã và đang bị tác động rất nhiều của biến đổi khí hậu. Sau cơn bão số 4 vừa qua, Nghệ An và nhiều tỉnh miền Trung bị ảnh hưởng của hoàn lưu bão gây mưa lớn trên diện rộng, nhiều huyện của Nghệ An bị lũ lụt nghiêm trọng như Hưng Nguyên, Thanh Chương, Quỳnh Lưu, đặc biệt là Kỳ Sơn bị lũ ống, lũ quét tàn phá. Lũ lụt không chỉ gây thiệt hại về kinh tế và ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của nhân dân mà nhiều di tích cũng bị ngập sâu trong nước như đền Ông Hoàng Mười, đền Thanh Liệt (Hưng Nguyên). Trong môi trường ẩm ướt, đặc biệt là lũ lụt, ngập lâu trong nước, là điều kiện thuận lợi cho sự gia tăng hoạt động của các loại côn trùng, mối mọt, nấm mốc khiến cho các di tích lịch sử bị hủy hoại nghiêm trọng. Các di sản đang có nguy cơ bị biến dạng, mai một, thậm chí bị phá hủy do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Đối với các di chỉ khảo cổ học, hiện vật chủ yếu nằm trong lòng đất, khi chịu tác động của biến đổi khí hậu có thể bị biến dạng do điều kiện nhiệt độ trong lòng đất thay đổi, do ngập nước, xói mòn… làm hư hại các hiện vật như các di chỉ khảo cổ học Quỳnh Văn (Quỳnh Lưu), di chỉ khảo cổ học Hang Đông Trương (Anh Sơn), di chỉ Làng Vạc (Thái Hòa)…     
Các di sản văn hóa có mối liên hệ hết sức mật thiết với khí hậu. Cảnh quan xung quanh các di sản văn hóa đã bị thay đổi do điều kiện phát triển của xã hội và môi trường tự nhiên. Trước đây di tích tọa lạc trong một không gian rộng thoáng, xa khu dân cư nên ít bị tác động bởi các sinh hoạt của con người. Nhưng ngày nay, do điều kiện đất chật người đông, quá trình đô thị hóa diễn ta quá nhanh, đặc biệt là vùng biển và thành phố, người dân đã làm nhà ở và các hoạt động sản xuất lấn át cả di tích, làm biến dạng cảnh quan môi trường di tích, ô nhiễm di tích, nguy cơ hỏa hoạn rất cao. Không chỉ có các di sản vật thể mà kể cả những di sản phi vật thể cũng chịu tác động mạnh mẽ của biến đổi khí hậu. Chẳng hạn như dân ca Ví giặm Nghệ Tĩnh được hình thành và phát triển một cách tự nhiên từ trong lao động, sản xuất (dệt vải, cày cấy, chèo thuyền, giã gạo, cắt cỏ, chặt củi, ru con…) nhưng ngày nay, những hoạt động đó đã không còn, hoặc đã thay đổi phương thức sản xuất nên ví giặm chủ yếu tồn tại dưới dạng sân khấu hóa, ít được thực hành trong đời sống thường nhật. Hay như lễ hội đền Thanh Liệt (đã được ghi danh vào danh mục di sản phi vật thể quốc gia) với nghi thức rước hến (dân làng Thanh Liệt trước đây chủ yếu làm nghề cào hến và ngư nghiệp) để cầu cho tôm cá, ốc hến… sinh sôi nảy nở nhiều, dân chúng mạnh khỏe, làm ăn tiến tới, nhưng ngày nay do tác động của biến đổi khí hậu, số lượng hến, tôm cá trên sông cũng không còn dồi dào như xưa, thậm chí là khan hiếm… Đây chỉ là một vài ví dụ tiêu biểu cho thấy sự tác động tiêu cực và mạnh mẽ của biến đổi khí hậu đối với hệ thống di sản của Nghệ An.  
Di sản vốn đã rất dễ bị tổn thương trước những tác động của các yếu tố tự nhiên và xã hội. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng mạnh mẽ, việc thích ứng với tự nhiên là điều cần phải được tính toán và dự báo trước. Chúng ta phải xác định sống chung với biến đổi khí hậu để có những thích nghi mới phù hợp với điều kiện mới. Mỗi người dân phải nhận thức được về hiểm họa của biến đổi khí hậu. Đó không phải là việc riêng của các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học mà đó là trách nhiệm của tất cả mọi người. Đặc biệt cần nâng cao nhận thức về hiểm họa của biến đổi khí hậu đến những người ở vùng có di sản, giúp họ phát huy tri thức bản địa để tìm ra phương thức ứng phó hiệu quả. Theo GS-TS Lưu Trần Tiêu - nguyên Chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia, việc hạn chế tác hại của thiên nhiên, chủ động thích ứng có hiệu quả với biến đổi khí hậu là một thách thức lớn đối với Việt Nam “Bên cạnh việc áp dụng những kinh nghiệm, phương pháp bảo tồn truyền thống và hiện đại như chống mối mọt, tu bổ các bộ phận bị hư hỏng, gia cường, gia cố, diệt trừ cây leo gây hại, bảo quản định kỳ, cần nghiên cứu triển khai số hóa dữ liệu về di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh để có thể khai thác, sử dụng cơ sở dữ liệu mở phục vụ công tác quản lý và trao đổi thông tin. Ngoài ra, cần ứng dụng và khai thác có hiệu quả các trang thiết bị khoa học, công nghệ hiện đại trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa và thiên nhiên”(4). Mỗi địa phương cần xác định hiện trạng của các di sản, bao gồm hiện trạng bảo tồn, bảo vệ của di sản. Lập báo cáo hiện trạng và khả năng thích ứng của các di sản và thông qua báo cáo đó ở cấp có thẩm quyền tương ứng (tùy theo đó là di tích được kiểm kê hay, di tích cấp tỉnh, cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt hay di sản thế giới) phải nêu rõ được nguyên nhân, và những vấn đề cần giải quyết để thích ứng với biến đổi khí hậu và đề xuất biện pháp thích ứng. 
Đặc biệt, muốn trị bệnh phải trị tận gốc, con người cần phải hạn chế những tác động của mình ảnh hưởng xấu đến môi trường tự nhiên. Bởi hậu quả của biến đổi khí hậu như ngày nay, ngoài nguyên nhân tự biến đổi của tự nhiên thì nguyên nhân hàng đầu đó chính là do con người gây ra. Sự tàn phá của con người đã quá mức chịu đựng của mẹ thiên nhiên. Con người đã tự hủy hoại môi trường sống của mình. Vì vậy, mỗi chúng ta tự mình nâng cao ý thức bảo vệ môi trường từ những cái đơn giản nhất, thiết thực nhất trong cuộc sống hàng ngày, ví dụ như đi thăm quan các di tích thì không vứt rác bừa bãi, thắp hương, đốt vàng mã đúng nơi quy định, không bẻ hoa, bẻ cây trong di tích, không hút thuốc trong di tích (đặc biệt là những nơi có vật liệu dễ cháy nổ)… thì đó chính là góp một phần nhỏ vào việc chống biến đổi khí hậu nói chung và bảo vệ di sản nói riêng.

Tài liệu tham khảo 
(1). Hippolyte Le Breton (2005), An Tĩnh cổ lục, Nxb Nghệ An, Trung tâm Văn hóa ngôn ngữ đông tây, trang 158, 
(2). An Tĩnh cổ lục, tài liệu đã dẫn, trang 158. 
(3). An Tĩnh cổ lục, tài liệu đã dẫn, trang 280. 
(4). https://bvhttdl.gov.vn/di-san-thich-ung-voi-khi-hau-20201123100415412.htm